پیامبراسلام(ص): کسی که نماز را از وقتش تأخیر بیندازد، (فردای قیامت) به شفاعت من نخواهد رسید(محاسن ص 80)

دفتر آیت الله احدی

دفتر آیت الله احدی

دفتر آیت الله احدی | مرکز تحقیقاتی آموزشی جوادالائمه علیه السلام

امروز: یکشنبه, 02 ارديبهشت 1397

بخشش در دین مقدس اسلام

انفاق و بخشش
یکی از برنامه های دین مقدس اسلام در روابط اجتماعی نیک سیرتان را روابط حمایتی آن ها تشکیل می دهد، مسئله ی انفاق و بخشش می باشد. مؤمنان نیک سیرت علاوه بر ارتباط با خدا و راز و نیاز با پروردگار غیر از روابط خانوادگی و عاطفی رابطه دیگری بر اساس یاری رسانیدن و (انفاق) به محرومان و نیازمندان بر قرار می سازند.


واین یکی دیگر از آموزه های قرآن کریم است که در کنار ایمان به خدا، قیامت و برپایی نماز، برای دست یابی به آن، به انفاق و پرداخت زکات دستور داده و انفاق از دارایی را همواره یکی از ویژگی های پرهیزکاران و مؤمنان نیک سیرت برشمرده است:
«الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ ممِّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُون. (پرهيزكاران) كسانى هستند كه به غيب [آنچه از حس پوشيده و پنهان است‏] ايمان مى‏آورند و نماز را برپا مى‏دارند و از تمام نعمتها و مواهبى كه به آنان روزى داده‏ايم، انفاق مى‏كنند.»[بقره، آیه 3]
مفهوم انفاق
انفاق از (نفق) در لغت به معنی گذشتن از هر چیز و از بین رفتن آن با تمام شدن آن چیز است[المفردات، ذیل کلمه] و در اصطلاح (انفاق) بیرون کردن مال از ملک و قرار دادن آن در ملک دیگری است که یا از طریق صدقه و یا از بخشش کردن مال های خویش در راه جهاد و دین و هر آنچه خدا بدان فرمان داده است می باشد.[مجمع البیان، ج2، 515]
خداوند در قرآن کریم می فرماید: «لَن تَنَالُواْ الْبِّرِ حَتىَ‏ تُنفِقُواْ مِمَّا تحِبُّونَ وَ مَا تُنفِقُواْ مِن شَىءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيم.[آل عمران، آیه92] هرگز به (حقيقت) نيكوكارى نمى‏رسيد مگر اينكه از آنچه دوست مى‏داريد، (در راه خدا) انفاق كنيد و آنچه انفاق مى‏كنيد، خداوند از آن آگاه است.»
واژه ی (برّ) در اصل به معنی وسعت است و لذا صحراهای وسیع را برّ می نامند و به همین جهت به کارهای نیک که نتیجه آن گسترده است برّ می گویند و تفاوت میان برّ و خیر در لغت عرب این است که برّ نیکوکاری توأم با توجه و قصد است و اختیار است، ولی خیر به هر نوع نیکی که به دیگری بشود گرچه بدون توجه نیز باشد اطلاق می گردد.
آیه شریفه می گوید شما هرگز به حقیقت بر و نیکی نمی رسید مگر اینکه از آنچه دوست می دارید در راه خدا انفاق کنید.[آل عمران، 92]
انواع انفاق
خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: « يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيمٌ».[بقره، 215]
(از تومی‌پرسند چه چز انفاق کنند؟ بگو: هر مالی که (می‌خواهید) انفاق کنید، برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان باشد. و (بدانید) هر کار خیری که انجام دهید، همانا خداوند به آن آگاه است.
انفاق پنج گونه است:
 انفاق واجب مانند : زکات ،خمس، کفارات ، فدیه ونفقه زندگی که بر عهده مرد است.
انفاق مستحب مانند: کمک به مستمندان ، یتیمان و هدیه به دوستان.
انفاق حرام  مانند: انفاق با مال غصبی یا در راه گناه.
انفاق مکروه مانند: انفاق به دیگران با وجود مستحق در خویشاوندان.
انفاق مباح مانند: انفاق به دیگران برای توسعه زندگی ...زیرا انفاق برای رفع فقر، واجب یا مستحب است.[تفسیر مواهب الرحمن، ج3، ص316]
انفاق کردن و بخشش کردن یعنی مصرف انباشته شده و به معنای این نیست که افراد خودشان را تهی دست و بی چیز کنند و ممکن است انفاق به معنی ازاله باشد. یعنی ازاله فقر.[آشنایی با قرآن، استاد مطهری،1و2، ص 143]
از بعضی از روایات استفاده می شود که خدمات به هم نوع از نظر خدمت مالی اهمیت بسیار دارد . زیرا خدمات مالی بیش از سایر خدمت ها و معروف ها، مردم را زیر پوشش خود می گیرد و موجبات رفاه آنان را در زندگی فراهم می آورد. به علاوه معروف های مالی می تواند موازنه اقتصادی را در جامعه برقرار نماید و مسلمین را از خطر اقتصاد ناسالم و عدم تعادل زندگی مصون و محفوظ بدارد.[شرح مکارم الخلاق، فلسفی ره، ج 2، ص95]
انفاق در قرآن
«مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»، كيست كه به خدا قرض الحسنهاي دهد، (و از اموالي كه خدا به او بخشيده، انفاق كند،) تا آن را براي او، چندين برابر كند؟ و خداوند است كه (روزي بندگان را) محدود يا گسترده مي‏سازد، (و انفاق، هرگز باعث كمبود روزي آنها نمي‏شود). و به سوي او باز مي‏گرديد (و پاداش خود را خواهيد گرفت).[بقره، 245]
نکات تفسیری
1. وام به خدا دادن
 هفت بار در قرآن آمده و هر انفاقی در راه خدا را شامل می شود، مانند کمک به نیازمندان و حمایت از محرومان و انفاق هایی که در راه جهاد می شود.[تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی، ج2، ص224]
 و همچنین مسأله انفاق و بخشش در چندين آيه از قرآن کریم و از جمله آيه بالا در مورد انفاق در راه خدا تعبير به قرض و وام دادن به پروردگار آمده است، و اين نهايت لطف خداوند نسبت به بندگان است و از سوی دیگر اهميت مساله انفاق را مى‏رساند، با اينكه مالك حقيقى سراسر هستى او است، و انسان ها تنها به عنوان نمايندگى خداوند، در بخش كوچكى از آن، تصرف مى‏كنند چنان كه در آيه 7 سوره حديد مى‏خوانيم: آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ:" ايمان به خدا و رسولش بياوريد و از آنچه خداوند شما را در آن نماينده خود ساخته، انفاق كنيد" .
با اين حال از بنده خود استقراض مى‏كند، آن هم قرضی با چنين سود فراوان.
حضرت علی (ع)  مى‏فرمايد: «و استقرضكم و له خزائن السموات و الارض و هو الغنى الحميد و انما اراد ان يبلوكم ايكم احسن عملاً»، خداوند از شما در خواست قرض كرده در حالى كه گنجهاى آسمان و زمين از آن او است و بى نياز و ستوده، (آرى اينها نه از جهت نياز او است) بلكه مى‏خواهد شما را بيازمايد كه كدام يك نيكوكارتريد.[ نهج البلاغه، خطبه 183.]
2. پاداش انفاق و قرض دادن
خداوند به جاى فرمان به قرض دادن، سؤال مى‏كند: «كه كيست كه به خداوند قرض دهد؟»، تا مردم احساس اكراه و اجبار در خود نكنند، بلكه با ميل و رغبت و تشويق به ديگران قرض دهند. از آنجا كه انسان غريزه منفعت طلبى دارد، لذا خداوند براى تحريك انسان، از اين غريزه استفاده كرده و مى‏فرمايد: «فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً».[ تفسیر نور، محسن قرائتی، ج1، 386.]
واژه «اضعاف» در آیه به صورت جمع آمده و با كلمه" كثيرة"، تاكيد شده، به علاوه جمله" يضاعف" نيز تاكيد بيشترى را از يضعف مى‏رساند،  از مجموع اين جهات، استفاده مى‏شود، كه خداوند، براى انفاق كنندگان پاداش بسيار فراوانى قرار داد.[ تفسیر نمونه، ج2، ص 225]
هنگامی که آیه «منْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها»[سوره نمل، آیه 89.]، نازل شد، پیامبر (ص) از خداوند تقاضای ازدیاد کرد، آیه «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها»[سوره انعام، آیه 160.]، (ده برابر برای او پاداش است) نازل شد. باز درخواست ازدیاد کرد، آیه قرض الحسنه با جمله‌ی (اضعافاً کثیرة) نازل شد. پیامبر (ص) دریافت، کثیری که خداوند مقدر کند قابل شمارش نیست.
3. پاداش دنیا و آخرت
پاداش خدا به قرض دهندگان، هم در دنيا وهم در آخرت است. زيرا در كنار «أَضْعافاً كَثِيرَةً» مى‏فرمايد: «وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ» گويا حساب قيامت، جدا از پاداش‏هاى دنيوى است. پس آنکه انفاق و بخشش در راه خدا انجام می دهد در واقع پاداش دو سرا به عنوان تضمین کننده از طرف خدا می باشد و اوست که پاداش و اجر مادی و معنوی را به انسان های الهی عطا می کند.
به هر حال پیام مهم آیه این است که، كمك به خلق خدا، در واقع كمك به خداست و  اگر ما گشايش و تنگ دستى را بدست خدا بدانيم و اگر بدانيم كه ما به سوى او باز مى‏گرديم و هر چه داده‏ايم پس مى‏گيريم، راحت انفاق می کنیم. «وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».[ تفسیر نور، ج 1، ص 388.]
انگیزه های انفاق
1- کمک به موضوع جهاد یا انفاق های دیگر به نیازمندان عاملی برای حرکت به سوی این هدف باشد.
2- مساله استخلاف و جانشينى مردم از يكديگر، يا از خداوند در اين ثروتها است كه مالكيت حقيقى را مخصوص خدا مى‌شمرد، و همه را نماينده او در اين اموال اين بينش مى‌تواند دست و دل انسان را در انفاق باز كند و عاملى براى حركت در اين زمينه باشد.
3- ناپايدارى اموال و سرمايه‌ها و بازماندن آن بعد از همه انسان ها حکایت از عاملی دیگر برای تشویق می کند.
4- خدا را وام گيرنده، و انسانها را وام دهنده مى‌شمرد، وامى كه مساله تحريم ربا در آن راه ندارد و چندين برابر تا هزاران برابر در مقابل آن پرداخته مى‌شود.] تفسیرنمونه، ج23، ص322]
5- بهتر است انفاق اظهار گردد و در مواردی که افراد آبرومندی هستند که حفظ آبروی آنها ایجاب می کند انفاق به صورت مخفی انجام گیرد و در صورتی که بیم ریاکاری و عدم اخلاص می رود مخفی ساختن آن بهتر خواهد بود. [تفسیر نمونه، ج2، ص346]
در بعضى احاديث تصريح شده كه انفاق هاى واجب بهتر است اظهار گردد، و اما انفاق هاى مستحبّ بهتر است مخفيانه انجام گيرد.
شرائط انفاق
1- از بهترين قسمت مال انتخاب شود نه از اموال كم ارزش. خداوند در قرآن می فرماید: «يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَ مِمّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ اَلْأَرْضِ وَ لاتَيَمَّمُوا اَلْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد از اموال پاكيزه‌اى كه به دست آورده‌ايد، يا از زمين براى شما خارج ساخته‌ايم انفاق كنيد، و به سراغ قسمتهاى ناپاك براى انفاق نرويد در حالى كه خودتان حاضر نيستيد آنها را بپذيريد مگر از روى اغماض، و بدانيد خداوند بى نياز و شايسته ستايش است.» [بقره/267]
2- از اموالى كه مورد نياز انسان است باشد، چنان كه مى‌فرمايد: «آنها ديگران را بر خود مقدم مى‌دارند هر چند شخصا شديدا نيازمند باشند.»[ حشر/9]
3- به كسانى انفاق كند كه سخت به آن نيازمندند و اولويت ها را در نظر گيرد: «انفاق شما (مخصوصا) براى نيازمندانى باشد كه در راه خدا در محاصره قرار گرفته‌اند.»[ بقره/273]
4- انفاق اگر پنهان باشد بهتر است: «هر گاه آنها را مخفى ساخته و به نيازمندان بدهيد براى شما بهتر است.»[ بقره/271]
5- هرگز منت و آزارى با آن همراه نباشد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد انفاقهاى خود را با منت و آزار باطل نكنيد.»[ بقره/264]
6- انفاق بايد توأم با اخلاص و خلوص نيت باشد: «كسانى كه اموالشان را براى جلب خشنودى خداوند انفاق مى‌كنند.»[ بقره/265]
7- آنچه را انفاق مى‌كند كوچك و كم اهميت بشمرد، هر چند ظاهرا بزرگ باشد: «به هنگام انفاق منت مگذار و آن را بزرگ مشمر.»[ مدّثر/6]
٨- از اموالى باشد كه به آن دل بسته است و مورد علاقه او است: «هرگز به حقيقت نيكوكارى نمى‌رسيد مگر اينكه از آنچه دوست داريد انفاق كنيد.»[ آل عمران/92]
٩- هرگز خود را مالك حقيقى تصور نكند، بلكه خود را واسطه‌اى ميان خالق و خلق بداند: «انفاق كنيد از آنچه خداوند شما را نماينده خود در آن قرار داده است.»[ حدید/7]
١٠- قبل از هر چيز بايد انفاق از اموال حلال باشد، چرا كه خداوند فقط آن را مى‌پذيرد: «خداوند تنها از پرهيزگاران قبول مى‌كند.»] مائده/72]
والسلام
نویسنده و روزنامه نگار: علی اصغر صرفه جو

تماس سریع

تصاویر

93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15