پیامبراسلام(ص): کسی که نماز را از وقتش تأخیر بیندازد، (فردای قیامت) به شفاعت من نخواهد رسید(محاسن ص 80)

دفتر آیت الله احدی

دفتر آیت الله احدی

دفتر آیت الله احدی | مرکز تحقیقاتی آموزشی جوادالائمه علیه السلام

امروز: یکشنبه, 02 ارديبهشت 1397

احکام ثابت اسلام و دنیای متغیر

سوال:
دنياي متغير و متجدد با قوانين ثابت اسلام چگونه سازگار است؟
پاسخ:
در احکام اسلام دو نوع قانون داریم:
1- قوانین ثابت و احکام ثابت اسلام: احکام ثابت بر اساس مصالح و مفاسد ثابت در افعال و اخلاق انسان ها تشریع شده و به اصطلاح ابدی و همیشگی هستند که دگرگونی در آن ها راه ندارد و قابل تغییر نیستند.
2- اصول و مقرّرات متغیّر و متحوّل: احکامی که با تغییر شرایط و مقتضیات تغییر و تبدیل پیدا مى کند و آنچه مهم است بیان ملاک قوانین ثابت و مقرّرات متغیّر و تشخیص این دو نوع از یکدیگر است.


نوع اول: احکام ثابت اسلام که از مسائل اخلاقى و شؤون اجتماعى و قوانین مدنى و جزایى که از اصول فطرى و غرایز ثابت انسانى مایه مى گیرد و طبعاً در همه جوامع و اجتماعات یکسان است، قوانین مربوط به آن، در اسلام ثابت و لا یتغیّر مى باشند و جزئیّات آن در فقه اسلامى پیش بینى شده است.
به هر حال این نوع قوانین ثابت و همگانی که تأمین کننده ی سعادت انسانی است، اصول و معیارهای ثابتی است که با گذشت زمان هرگز کهنه و فرسوده نمی شود، زیرا منطبق بر فطرت و سرشت انسانی است.
در بُعد اجتماعی، عدالت یک اصل ثابت و غیر قابل تغییر است، که قوام اجتماع بر آن پایه استوار است. حسن معاشرت و حلال بودن طیبات و ممنوع بودن خبائث و قمار و ربا، از اصول ثابت به شمار می روند. بنابراین جامعه ی در حال دگرگونی و تحول نیز همواره در ابعاد مختلف، اصول و معیارهای ثابت دارند.
مثلا، انسان یک موجود اجتماعى است که براى زندگى دسته جمعى آفریده شده است.
همچنین او در زندگى خود به تشکیل خانواده نیاز دارد و بدون این اجتماع کوچک، زندگى طبیعى براى او امکان پذیر نیست. بنابر این دو اصل، یعنى زندگى انسان به صورت این اجتماع «بزرگ» و «کوچک»، جزء حقیقت وجود اوست و هرگز از او جدا نمى گردد؛ در این صورت قوانین مربوط به برقرارى نظم و عدالت اجتماعى و روابط حقوقى افراد و وظایف زن و شوهر در برابر یکدیگر، همواره باید ثابت و ابدى باشد؛ زیرا جامعه انسانى با تمام تحوّلات و تغییراتى که دارد، هرگز اصل «اجتماعى بودن» انسان را تغییر نمى دهد؛ بنابر این قوانینى که براى حفظ اجتماعى بودن وى تنظیم مى گردد، هرگز تغییر نخواهد پذیرفت.
همچنین زندگى انسان برخلاف جانداران دیگر مانند زنبور عسل و مورچه که زندگى دسته جمعى دارند، براساس قانون تکامل نهاده شده، بنابر این قوانین مربوط به اصول تکامل اجتماع باید همیشه ثابت و لا یتغیّر باشند.
پس باید این قوانین ثابت و ابدى و دائمى باشند؛ زیرا درست است که قیافه اجتماع در هر عصر دگرگونى پیدا مى کند، ولى انسان قرن بیستم از نظر فطرت و روحیه و غریزه و تمایلات ثابت طبیعى مثل همان انسان قرن دهم است و انسانیّت و مشخّصات و روحیّات هر دو از نظر کلّى یکى است و هرگز غرایز و مشخّصات وجودى آنها دگرگون نگردیده است.(1)
اسلام روى همین جهت - در این موارد - براى اجتماع، اصول حقوق افراد، قوانین مربوط به تهذیب نفس و فضایل اخلاقى و سجایاى انسانى، روابط عمومى مردم، روابط خانوادگى، ازدواج، تجارت، مسائل مالى و مانند آنها، قوانین ثابتى وضع نموده است.
بنابر این، قانون مربوط به هزار و چهارصد سال پیش در این گونه مسائل و مسائل دیگرى که براساس فطریّات و غرایز انسانى است، با یک واقع بینى خاصّى که مبتنى بر شناخت حقیقت انسان و ارزیابى غرایز او وضع شده است، خواهد توانست اجتماع کنونى و همچنین اجتماعات آینده را به وضع خوبى اداره کند.
نوع دوم: احکام متغیری است که جنبه ی موقتی دارد و با تغییر شرایط زمانی و مکانی تغییر می کند، مانند احکام حکومتی.
انسان علاوه بر غرایز ثابت، داراى یک سلسله شرایط زمانى و مکانى است که با دگرگونى آنها وضع او نیز تغییر خواهد نمود، در این صورت کلّیّه مقرّرات مربوط به این موضوع باید در حال تغییر بوده باشد؛ از این نظر در اسلام براى این نوع موضوعات، احکام خاصّى وضع نشده است و همواره تابع شرایطى است که پیرامون آنها وجود دارد. البتّه تغییر و تحوّل در این موضوعات  طبق مقرّرات باید با توجّه به یک سلسله اصول کلّى ثابت استنباط و اجرا گردند.
استاد شهید مطهری ره می گوید: از خصوصیات دین مقدس اسلام آن است که همیشه روی «حاجت های ثابت»انسان مهر ثابت زده است،اما حاجت های متغیر انسان را تابع حاجت های ثابت قرار داده است.
مثلا اصل دفاع در برابر دشمن به حکم «وَاَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة»(2)  اصل ثابت و تغییرناپذیری است و به مرور زمان کهنه نمی شود، اما شکل اجرایی آن تغییر می کند. در زمان رسول الله ص اسب دوانی و تیراندازی و کمان بود، ولی این اسب دوانی و تیراندازی از نظر اسلام اصالت ندارد، نیرومند شدن اصالت دارد. امروز به شکل دیگر مانند توپ و تانک و مسلسل ظهور دارد.
مثال دیگر آن است که شخصی به مولا علی (ع) عرضه داشت: چرا شما محاسنتان را رنگ نمی زنید؟ مگر پیامبر ص دستور ندادند که موی سفید را رنگ کنید؟ امام ع فرمود: آری عرض کرد: چرا این کار را نمی کنید؟ امام ع فرمود: این دستور خودش اصالت ندارد، در آن زمان عدد مسلمین کم بود، در میان سربازان اسلام پیرمرد زیاد بود، لذا حضرت ص فرمود ریش ها را رنگ ببندید که دشمن به پیری شما پی نبرد. امروز این حاجت وجود ندارد و در این جهت هر کسی آزاد است.(3)
پس حکومت اسلامى درباره مناسبات خود با اجانب نمى تواند براى ابد نظر واحدى اتّخاذ کند؛ گاهى شرایط ایجاب مى کند که از در دوستى وارد گردد و مناسبات دوستانه اى برقرار سازد و روابط تجارى وسیعى به وجود آورد و گاهى شرایط ایجاب مى کند که شدّت عمل به خرج داده و روابط خود را قطع کند و روابط تجارى را تا مدّتى تحریم یا محدود نماید؛ موضوع معروف تحریم تنباکو به وسیله یکى از مراجع بزرگ پیشین در برابر یک دولت انحصار طلب استعمارى، یکى از همین مواردى است که در تاریخ معاصر رخ داده است.
همچنین در مسائل مربوط به فرهنگ و توسعه علوم و نحوه حفظ امنیّت داخلى و برقرارى نظم و آرامش و...، مقررّات خاصّى وضع نکرده است و تمام اینها را به نظر حکومت اسلامى - مقامى که از نظر قوانین اسلام صلاحیّت حکومت را دارد - موکول نموده است.
البتّه باید توجّه نمود که تشخیص احکام ثابت از مقرّرات متغیّر در صلاحیّت مراجع عالى شرع است و هیچ شخص و مقامى نمى تواند بدون مراجعه و تصدیق این مقامات عالى شرع، در این موارد اظهار نظر کند.
علامه طباطبایی ره می فرماید: احکام ثابت، قوانینی هستند که حافظ منافع حیاتی انسان می باشند که به نام دین و شریعت اسلامی نامیده می شوند؛ مانند یک قسمت از عقاید و مقررات که عبودیت و خضوع انسان را به آفریدگار، مجسم می سازد و مانند مقرراتی که با اصول زندگی انسانی از غذا و مسکن و ازدواج و دفاع از اصل حیات و زندگی اجتماعی که انسان برای همیشه به اجرای آن ها نیازمند است.
احکام متغیر، مقرراتی است که جنبه ی موقتی یا محلی یا به جنبه ی دیگر اختصاص داشته و با طرز زندگی اختلاف پیدا می کند و این اصل است که در اسلام با احتیاجات قابل تغییر و تبدیل مردم در هر عصر و زمان و در هر منطقه و مکانی پاسخ دهد.(4)

والسلام
نویسنده و روزنامه نگار: علی اصغر صرفه جو

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع:

1. پاسخ به پرسشهای مذهبی، آیت الله مکارم شیرازی و آیت الله سبحانی ص102

2. انفال/60

3. اسلام و مقتضیات زمان، شهید مطهری، ج1، ص242

4.  مجله ی مکتب اسلام، سال دوم، شماره7و9

تماس سریع

تصاویر

93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15
93/6/15